Zespół przyrodniczo-krajobrazowy wyznacza się w celu ochrony wyjątkowo cennych fragmentów krajobrazu naturalnego i kulturowego, dla zachowania jego wartości przyrodniczych, kulturowych i estetycznych. Działalność na terenach objętych tą formą ochrony uwarunkowana jest opracowaniem dla nich planu zagospodarowania przestrzennego, który uwzględni postulaty przyrodników i historyków. Nie jest wykluczone prowadzenie działalności gospodarczej pod warunkiem, że nie spowoduje ona utraty chronionych wartości.
Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe zalicza się do obiektowych, czyli indywidualnych form ochrony przyrody. Często objęte nią są zabytkowe (choć niekoniecznie) budowle, np. pałacyki, dworki, kościoły wraz z towarzyszącą im przyrodą, np. zespoły pałacowo-parkowe.
Powoływanie zespołów przyrodniczo-krajobrazowych oraz ograniczenia obowiązujące na ich terenie
Ustanowienie zespołu przyrodniczo-krajobrazowego następuje w drodze rozporządzenia wojewody lub uchwały rady gminy, po uzgodnieniu z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska. W naszym kraju powołano 221 zespołów przyrodniczo-krajobrazowych, zajmujących powierzchnię 94 642 ha, czyli ok. 0,3% powierzchni kraju (stan na 31.12.2008 r.). Największa ich liczba znajduje się na terenie województwa zachodniopomorskiego (38).
Na terenie zespołu przyrodniczo-krajobrazowego mogą być wprowadzone następujące
zakazy:
niszczenia, uszkadzania lub przekształcania obiektu lub obszaru;
wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu, z wyjątkiem
prac związanych z zabezpieczeniem przeciwsztormowym lub przeciwpowodziowym
albo budową, odbudową, utrzymywaniem, remontem lub
naprawą urządzeń wodnych;
uszkadzania i zanieczyszczania gleby;
dokonywania zmian stosunków wodnych, jeżeli zmiany te nie służą ochronie
przyrody albo racjonalnej gospodarce rolnej, leśnej, wodnej lub rybackiej;
likwidowania, zasypywania i przekształcania naturalnych zbiorników wodnych,
starorzeczy oraz obszarów wodno-błotnych;
wylewania gnojowicy, z wyjątkiem nawożenia użytkowanych gruntów rolnych;
zmiany sposobu użytkowania ziemi;
wydobywania do celów gospodarczych skał, w tym torfu, oraz skamieniałości,
w tym kopalnych szczątków roślin i zwierząt, a także minerałów i
bursztynu;
umyślnego zabijania dziko występujących zwierząt, niszczenia nor, legowisk
zwierzęcych oraz tarlisk i złożonej ikry, z wyjątkiem amatorskiego połowu
ryb oraz wykonywania czynności związanych z racjonalną gospodarką
rolną, leśną, rybacką i łowiecką;
zbioru, niszczenia, uszkadzania roślin i grzybów na obszarach użytków ekologicznych,
utworzonych w celu ochrony stanowisk, siedlisk lub ostoi roślin
i grzybów chronionych;
umieszczania tablic reklamowych.
Przykładowe zespoły przyrodniczo-krajobrazowe
Zespół przyrodniczo-krajobrazowy "Uroczysko Lubniewsko" utworzony w 1993 r w celu zachowania w stanie naturalnym Jeziora Lubniewsko, jego malowniczych skarp nadbrzeżnych oraz otaczających je lasów.
Obiekt położony jest na terenie gmin Lubniewice Sulęcin (woj. lubuskie). Całkowita powierzchnia obejmuje 1406,46 hektara, na co składają się lasy i grunty leśne oraz Jezioro Lubniewsko, które stanowi 17% powierzchni "Uroczyska". Ciekawym elementem znajdującym się na terenie uroczyska jest wczesnośredniowieczne grodzisko słowiańskie z VII w.
Zespół przyrodniczo-krajobrazowy "Dolina Regi" obejmujący bardzo zróżnicowane ekosystemy w dolinie rzeki Regi i w strefie krawędziowej doliny na całej jej długości, na obszarze gminy Gryfice (woj. zachodniopomorskie). Na obszarze chronionym znajdują się:
zbiornik retencyjny Rejowice, ujściowy odcinek rzeki Gardominki z doliną Miedzny, wzgórze Wiatrogóra, kompleksy leśne wzdłuż doliny, park miejski i leśny oraz przywodne zabytki kultury materialnej nad Regą w Gryficach, wsie Dziadowo, Skalin i Borzęcin.
