Użytkami ekologicznymi są zasługujące na ochronę pozostałości ekosystemów, mających znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej - naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne oczka wodne, kępy drzew i krzewów, bagna, torfowiska, wydmy, płaty nieużytkowanej roślinności, starorzecza, wychodnie skalne, skarpy, kamieńce, siedliska przyrodnicze oraz stanowiska rzadkich lub chronionych gatunków roślin, zwierząt, i grzybów, ich ostoje oraz miejsca rozmnażania lub miejsca sezonowego przebywania.
Istotnym powodem tworzenia użytków ekologicznych jest potrzeba objęcia ochroną niewielkich powierzchniowo obiektów, ale cennych pod względem przyrodniczym, o dużym znaczeniu dla zachowania unikatowych zasobów genowych. Z reguły nie mogły one zostać objęte ochroną rezerwatową ze względu na niewielką powierzchnię i mniejszą rangę walorów przyrodniczych.
Użytki ekologiczne należą do obiektowych, czyli indywidualnych form ochrony przyrody.
Powoływanie użytków ekologicznych oraz ograniczenia obowiązujące na ich terenie
Użytek ekologiczny ustanawia rada gminy (do końca czerwca 2009 r. prawo takie miał także wojewoda), w odpowiedniej uchwale podając nazwę, powierzchnię, położenie i zakazy dotyczące obiektu. W Polsce znajduje się 6736 użytków ekologicznych o łącznej powierzchni 45 315 ha (stan na 31.12.2008 r.). Największa liczba użytków ekologicznych znajduje się w województwie kujawsko-pomorskim (1860 obiektów).
Na terenie użytków ekologicznych mogą być wprowadzone następujące zakazy:
niszczenia, uszkadzania lub przekształcania obiektu lub obszaru;
wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu, z wyjątkiem
prac związanych z zabezpieczeniem przeciwsztormowym lub przeciwpowodziowym
albo budową, odbudową, utrzymywaniem, remontem lub
naprawą urządzeń wodnych;
uszkadzania i zanieczyszczania gleby;
dokonywania zmian stosunków wodnych, jeżeli zmiany te nie służą ochronie
przyrody albo racjonalnej gospodarce rolnej, leśnej, wodnej lub rybackiej;
likwidowania, zasypywania i przekształcania naturalnych zbiorników wodnych,
starorzeczy oraz obszarów wodno-błotnych;
wylewania gnojowicy, z wyjątkiem nawożenia użytkowanych gruntów rolnych;
zmiany sposobu użytkowania ziemi;
wydobywania do celów gospodarczych skał, w tym torfu, oraz skamieniałości,
w tym kopalnych szczątków roślin i zwierząt, a także minerałów i
bursztynu;
umyślnego zabijania dziko występujących zwierząt, niszczenia nor, legowisk
zwierzęcych oraz tarlisk i złożonej ikry, z wyjątkiem amatorskiego połowu
ryb oraz wykonywania czynności związanych z racjonalną gospodarką
rolną, leśną, rybacką i łowiecką;
zbioru, niszczenia, uszkadzania roślin i grzybów na obszarach użytków ekologicznych,
utworzonych w celu ochrony stanowisk, siedlisk lub ostoi roślin
i grzybów chronionych;
umieszczania tablic reklamowych.
Przykładowe użytki ekologiczne
użytek ekologiczny „Pustynia Błędowska” obejmuje powierzchnię 683,91 ha. Leży on w granicach administracyjnych gminy Klucze oraz gminy Dąbrowa Górnicza. Celem ochrony tego obszaru jest zachowanie ze względów naukowych, dydaktycznych i krajobrazowych pozostałości po największym w Polsce obszarze śródlądowych piasków wydmowych z interesującymi formami morfologicznymi, licznymi rzadkimi i chronionymi gatunkami flory, fauny oraz zbiorowiskami muraw piaskowych. Pustynia Błędowska jest uważana za wielką osobliwość przyrodniczą nie tylko w skali Polski.
użytek ekologiczny „Uroczysko w Rząsce” położony częściowo na granicy gminy Kraków i Zabierzów, zajmuje powierzchnię ok. 59 ha. Celem utworzenia użytku była ochrona fiołka bagiennego - gatunku wpisanego do Polskiej Czerwonej Księgi Roślin w kategorii "zagrożony wyginięciem". Jest to jedno z dwóch stanowisk tej rośliny w Polsce. Ponad to użytek chroni pozostałości ekosystemów leśnych (zbiorowiska łęgu olszowego), wodnych oraz dawnych stawów dworskich, które w wyniku sukcesji przekształciły się w zbiorowiska roślin szuwarowych i łąkowych.
