Pomnikami przyrody są pojedyncze oraz grupowe twory przyrody żywej i nieożywionej o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej. Wyróżniają się one indywidualnymi cechami, odznaczającymi je wśród innych tworów, np. wiek lub wielkie rozmiary dla drzew i krzewów czy niezwykłość formy lub pochodzenia dla
pomników przyrody nieożywionej.
Pomnik przyrody jako termin został wprowadzony przez Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody.
Do pomników przyrody ożywionej należą: pojedyncze krzewy, drzewa i grupy drzew odznaczające się sędziwym wiekiem, wielkością, niezwykłymi kształtami lub innymi cechami, a także zabytkowe aleje drzew. Natomiast do pomników przyrody nieożywionej należą: największe głazy narzutowe, tzw. eratyki oraz interesujące formy powierzchni ziemi np. – źródła, wodospady, jary, skałki, wywierzyska, przełomy rzeczne, jaskinie, odkrywki itp.
Pomniki przyrody należą do obiektowych, czyli indywidualnych form ochrony przyrody.Powoływanie pomników przyrody oraz ograniczenia obowiązujące na ich terenie
Ustanowienie pomnika przyrody następuje w drodze rozporządzenia wojewody lub uchwały rady gminy, po uzgodnieniu z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska. W Polsce znajduje się 36 002 pomników przyrody (stan na 31.12.2008 r.), dzielących się w następujący sposób:pomniki przyrody ożywionej
pomniki przyrody nieożywionej
Kryteria
Aby uznać drzewo za pomnik przyrody jego obwód w pierśnicy, czyli na wysokości 1,3 m nad ziemią, powinien być większy niż orientacyjne wartości graniczne wyznaczone dla danego gatunku. Poniżej przykładowo podane są te wartości dla drzew rosnących poza lasami wg P. Rucińskiego:
- bez czarny - 100 cm
- bez koralowy - 100 cm
- bluszcz - wszystkie kwitnące
- brzoza brodawkowata - 200 cm
- brzoza omszona - 200 cm
- buk zwyczajny - 300 cm
- choina - 200 cm
- cyprysy - 100 cm
- czeremcha zwyczajna - 94 cm
- czereśnia - 100 cm
- dąb bezszypułkowy - 300 cm
- dąb czerwony - 300 cm
- dereń - wszystkie drzewiaste
- dąb szypułkowy - 300 cm
- głóg - 100 cm
- grab - 200 cm
- grusza - 200 cm
- iglicznia - 275 cm
- jabłoń - 200 cm
- jałowiec - 75 cm
- jarząb pospolity - 100 cm
- jarząb szwedzki - 100 cm
- jedlica, daglezja - 280 cm
- jesion - 250 cm
- jodła - 250 cm
- kasztanowiec - 300 cm
- klon jawor - 225 cm
- klon polny - 225 cm
- klon zwyczajny - 225 cm
- klony inne - 220 cm
- kruszyna - 40 cm
- leszczyna pospolita - 100 cm
- leszczyna turecka - 250 cm
- lipy - 300 cm
- magnolia - 150 cm
- miłorząb - 150 cm
- modrzew - 250 cm
- olsza czarna - 225 cm
- olsza szara - 225 cm
- orzech włoski - 200 cm
- sofora japońska (perełkowiec, szupin) - 250 cm
- platan - 300 cm
- robinia akacjowa - 300 cm
- rokitnik - 60 cm
- sosna Banksa - 275 cm
- sosna czarna - 275 cm
- sosna limba - 150 cm
- sosna zwyczajna - 310 cm
- sosna wejmutka - 275 cm
- szakłak pospolity - 100 cm/wszystkie drzewiaste
- świerk - 275 cm
- topola biała - 400 cm
- topola czarna i podobne - 400 cm
- trzmielina - 50 cm
- tulipanowiec - 150 cm
- wierzba biała - 300 cm
- wierzba krucha - 300 cm
- wierzba iwa - 300 cm
- wierzba pięciopręcikowa - 300 cm
- wiąz górski - 225 cm
- wiąz szypułkowy - 225 cm
- wiąz polny - 225 cm
- żywotniki - 100 cm
Najciekawsze pomnikowe dęby w Polsce
- Dąb Bartek Przemysła, ok. 500 lat, rosnący przy murze przyklasztornym w wielkopolskiej miejscowości Owińska
- Dąb Bartek koło Zagnańska
- Dąb Bażyńskiego w Kadynach
- Dąb Beczka w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Bolko w Hniszowie
- Dąb Bolesław w Lesie Kołobrzeskim – najstarszy dąb w Polsce (wg szacunku z roku 2000: 805 lat)
- Dąb Car w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Chrobry opodal wsi Piotrowice – do niedawna uznawany za najstarszy dąb w Polsce
- Dąb Dzierżona we Wrocławiu
- Dąb Jagiełły w Białowieskim Parku Narodowym
- Dąb Józef w Brzynie (woj. pomorskie - gmina Krokowa)
- Dąb Kongresowy w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Krzyż Południa w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Wielki Mamamuszi w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Mieszko na Ursynowie (dzielnica Warszawy)
- Dąb Mnich w Mnichowie (województwo świętokrzyskie)
- Dąb Napoleon w powiecie zielonogórskim
- Aleja Napoleona w Parku Krajobrazowym Pojezierza Iławskiego
- Dąb Król Nieznanowa w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Imperator Północy w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Imperator Południa w Puszczy Białowieskiej
- Dąb Piotrowy w Toporowie (województwo lubuskie)
- Dęby rogalińskie w Rogalińskim Parku Krajobrazowym
- Dąb Poganin w Węglówce (województwo podkarpackie)
- Dąb Władek z Zagrzęby w Karczmiskach
- Dąb Wolności w Głownie
Inne pomniki przyrody w Polsce
- cis pospolity z Henrykowa Lubańskiego (woj. dolnośląskie) - najstarsze drzewo w Polsce liczące sobie 1274 lata, wys. ponad 13 m, obwód pnia 5,12 m
- jesion wyniosły w Rybniku
- pomnikowe drzewa w Ogrodzie Zoobotanicznym w Toruniu:
