Stanowisko dokumentacyjne jest to forma ochrony przyrody nieożywionej obejmująca miejsca ważne pod względem naukowym i dydaktycznym. Najczęściej chroni ona specyficzne formacje i profile geologiczne, twory mineralne, warstwy zawierające nagromadzenia skamieniałości, miejsca, z których pochodzą nowo odkryte gatunki fauny lub flory kopalnej, jaskinie i schroniska podskalne oraz wyrobiska powierzchniowe i podziemne.

Stanowiska dokumentacyjne często mogą być miejscami zupełnie nie niewyróżniającymi się na powierzchni ziemi lecz muszą być oznakowane tablicami. Sankcjom prawnym podlega tam jakiekolwiek niszczenie lub przekształcanie chronionego obiektu. Nie można też w żaden sposób ingerować w glebę, wydobywać minerałów, torfu ani skamieniałości. Ochroną na stanowiskach dokumentacyjnych objęta jest cała fauna i flora.

Stanowiska dokumentacyjne należą do obiektowych, czyli indywidualnych form ochrony przyrody.

Powoływanie stanowisk dokumentacyjnych oraz ograniczenia obowiązujące na ich terenie

Ustanowienie stanowiska dokumentacyjnego następuje w drodze rozporządzenia wojewody lub uchwały rady gminy, po uzgodnieniu z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska.
W naszym kraju powołano 202 stanowiska dokumentacyjne o łącznej powierzchni 2 983 ha (stan na 31.12.2008 r.). Najwięcej stanowisk dokumentacyjnych jest w województwie małopolskim (80 obiektów).

Na terenie stanowisk dokumentacyjnych mogą być wprowadzone następujące zakazy:

chwytania i zabijania dziko żyjących zwierząt (z wyjątkiem zwierząt łownych); niszczenia nor i legowisk zwierzęcych, gniazd ptasich i wybierania jaj;

pozyskiwania, niszczenia lub uszkadzania drzew i innych roślin (nie dotyczy planowych zabiegów i prac w zakresie gospodarki leśnej);

wysypywania, zakopywania i wylewania odpadów lub innych nieczystości, innego zanieczyszczania wód i gleby oraz powietrza;

zmiany stosunków wodnych i regulacji strugi;

wydobywania skał i minerałów;

niszczenia rzeźby terenu, gleby lub zmiany sposobu użytkowania;

palenia ognisk;

ruchu pojazdów poza drogami publicznymi, z wyjątkiem pojazdów służb leśnych;

umieszczania na obszarze stanowiska dokumentacyjnego tablic, napisów i ogłoszeń, z wyjątkiem znaków związanych z ochroną obiektu oraz ochroną porządku i bezpieczeństwa.

Szczegółowy zakres ograniczeń jest opisany w rozporządzeniu lub uchwale powołującej dane stanowisko dokumentacyjne.

Przykładowe stanowiska dokumentacyjne

stanowisko dokumentacyjne "TRIAS" - wybierzysko paleontologiczne zlokalizowane na terenie kopalni iłów w Krasiejowie (woj. opolskie);

Stanowisko dokumentuje skamieniałości pochodzące sprzed 225 mln lat, występujące w warstwach łupków i mułków kopalni iłów. Jest to pierwsze tego typu odkrycie w Polce, a w całej Europie zaledwie kilka stanowisk można porównać z krasiejowskim pod względem nagromadzenia tak dobrze zachowanych szczątków zwierząt. Wśród szkieletów mezozoicznych najczęściej występują, po raz pierwszy odkryte w Polsce, metopozaury - wielkie, 2 - metrowej długości płazy oraz przekraczające długość 3 metrów fitozaury. Najciekawszymi i istotnymi z naukowego punktu widzenia są fragmenty szczęk i kręgów krzyżowych prymitywnych dinozaurów, których wysokość osiągała około metra. Wybierzysko w Krasiejowie jest również cennym źródłem informacji na temat innych grup organizmów, takich jak małże, ryby ganoidowe, ryby dwudyszne i ramienice.

stanowisko dokumentacyjne "Białochowo" - stanowisko położone jest na obszarze chronionego krajobrazu strefy krawędziowej doliny Wisły na terenie leśnictwa Dusocin pomiędzy miejscowościami Mokre i Dusocin (woj. kujawsko-pomorskie);

Na powierzchni 93,52 ha ochronie podlega unikatowy fragment wysoczyzny morenowej ze strefą zboczową i fragmentem wysoczyzny morenowej ze strefą zboczową i skrawkiem dna Basenu Grudziądzkiego, z licznymi niszami źródliskowymi, wąwozami erozyjnymi i pomnikowym zlepieńcem plejstoceńskim

stanowisko dokumentacyjne "Jaskinia Wiercica" - jurajska jaskinia zlokalizowana w zboczu Góry Ostrężnik, w sąsiedztwie istniejącego rezerwatu przyrody w gminie Niegowa, na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej (woj. śląskie);

Jaskinię Wiercicę tworzy system salek, korytarzy i przełazów, o długości 210 metrów i różnicy poziomów 31 metrów. Na stropie znajdują się liczne polewy naciekowe, a na dnie zalegają osady zawierające m.in. kości zwierząt plejstoceńskich. Jaskinia została objęta ochroną również ze względu na fakt, że zimuje w niej 12 gatunków nietoperzy, m.in. podkowców małych, nocków Nattera, a także największych z występujących w Polsce nietoperzy - nocków dużych, których rozpiętość skrzydeł dochodzi do 45 cm.