SŁOWNICZEK POJĘĆ I DEFINICJI ZWIĄZANYCH Z OCHRONĄ PRZYRODY
| Biocenoza | żywa część ekosystemu utworzona przez populacje różnych organizmów w danym środowisku; |
| Bioindykatory ( wskaźniki biologiczne | gatunki roślin lub zwierząt wrażliwe na działania związków chemicznych w środowisku, np. porosty są wrażliwe na dwutlenek siarki); |
| Biotop | – środowisko nieożywione (warunki klimatyczne, nasłonecznienie, rodzaj podłoża, warunki wodne); |
| Ekologia | nauka badająca zależności pomiędzy organizmami żywymi oraz między organizmami a ich środowiskiem; |
| Ekosystem | układ ekologiczny, w którym wszystkie organizmy żywe (biocenoza) i ich nieożywione środowisko (biotop) są powiązane siecią różnych zależności. Układ ten stanowi funkcjonalna całość, w której zachodzi wymiana energii i materii miedzy biocenozą a biotopem. Przykłady ekosystemów: las, łąka, jezioro, pole, park; |
| Emigracja | opuszczenie obszaru przez dany gatunek; |
| Fitocenoza | biocenoza utworzona przez rośliny |
| Gatunek | grupa osobników mających wspólne cechy i mogących się ze sobą rozmnażać i wydawać na świat płodne potomstwo; |
| Gatunek endemiczny (endemit) | gatunek roślin, zwierząt lub grzybów unikalny dla danego miejsca lub regionu, niewystępujący naturalnie nigdzie indziej. Z reguły cechuje je wysoki stopień przystosowania do danego środowiska, mała tolerancja na wahania jego czynników oraz dużą wrażliwość na wpływ człowieka. Te właściwości powodują, ze endemity bardzo często są gatunkami zagrożonymi i podlegającymi ścisłej ochronie. |
| Imigracja | przybycie danego gatunku na nowe terytorium; |
| Introdukcja | celowe lub przypadkowe wprowadzenie nowych gatunków roślin lub zwierząt z innych obszarów geograficznych; |
| Inwazja | masowe i nieoczekiwane przemieszczanie się jakiegoś gatunku w poszukiwaniu pokarmu; |
| Klimaks | końcowy etap procesu sukcesji charakteryzujący się stabilnością składu gatunkowego, równowagą liczebności populacji; |
| Korytarz ekologiczny | obszar umożliwiający migrację roślin, zwierząt lub grzybów; |
| Migracja | przemieszczenie się gatunku z danego obszaru na inny; |
| Monokultura | obszar zdominowany przez jeden gatunek; |
| Nisza ekologiczna | miejsce danego gatunku w strukturze ekosystemu; |
| Ochrona częściowa | ochronę gatunków roślin, zwierząt i grzybów dopuszczającą możliwość redukcji liczebności populacji oraz pozyskiwania osobników tych gatunków lub ich części; |
| Ochrona czynna | stosowanie, w razie potrzeby, zabiegów ochronnych w celu przywrócenia naturalnego stanu ekosystemów i składników przyrody lub zachowania siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk roślin, zwierząt lub grzybów; |
| Ochrona ex situ | ochronę gatunków roślin, zwierząt i grzybów poza miejscem ich naturalnego występowania oraz ochronę skał, skamieniałości i minerałów w miejscach ich przechowywania; |
| Ochrona in situ | ochronę gatunków roślin, zwierząt i grzybów, a także elementów przyrody nieożywionej, w miejscach ich naturalnego występowania; |
| Ochrona krajobrazowa | zachowanie cech charakterystycznych danego krajobrazu; |
| Ochrona rezerwatowa |
ma na celu zachowanie określonych warunków niezbędnych dla właściwych gatunków, dla specyficznych niszy.
Jej formami są:
|
| Ochrona ścisła | całkowite i trwałe zaniechanie bezpośredniej ingerencji człowieka w stan ekosystemów, tworów i składników przyrody oraz w przebieg procesów przyrodniczych na obszarach objętych ochroną, a w przypadku gatunków – całoroczną ochronę należących do nich osobników i stadiów ich rozwoju; |
| Ochrona gatunkowa |
obejmuje się nią najczęściej endemity (występujące wyłącznie na stosunkowo niewielkim obszarze lub na jednym stanowisku) oraz relikty, czyli przeżytki (wskazują tendencję do wymierania). Wśród reliktów wyróżnia się:
W ochronie gatunkowej roślin istnieją dwie formy:
|
|
Organizm genetycznie zmodyfikowany (GMO) | organizm inny niż organizm człowieka, w którym materiał genetyczny został zmieniony w sposób niezachodzący w warunkach naturalnych wskutek krzyżowania lub naturalnej rekombinacji. |
| Ostoja | miejsce o warunkach sprzyjających egzystencji roślin, zwierząt lub grzybów zagrożonych wyginięciem lub rzadkich gatunków; |
| Otulina | strefę ochronną graniczącą z formą ochrony przyrody i wyznaczoną indywidualnie dla formy ochrony przyrody w celu zabezpieczenia przed zagrożeniami zewnętrznymi wynikającymi z działalności człowieka; |
| Populacja | wszystkie osobniki danego gatunku żyjące na określonym terenie; |
| Reintrodukcja | powtórne wprowadzenie rodzimych ginących gatunków roślin lub zwierząt na obszary wcześniej przez nie zasiedlane; |
| Restytucja | przywrócenie przyrodzie gatunku zagrożonego wymarciem, polega na otoczeniu zwierząt opieką oraz na odpowiednich zabiegach hodowlanych, w tym reintrodukcji; restytucję prowadzi się często w rezerwatach, by po zwiększeniu stanu liczebności zwierząt wypuścić je na wolność ( żubr, sokół wędrowny); |
|
Różnorodność biologiczna (bioróżnorodność) | zróżnicowanie żywych organizmów występujących w ekosystemach, w obrębie gatunku i między gatunkami oraz zróżnicowanie ekosystemów; |
| Siedlisko (habitat) | środowisko, w którym żyje dany organizm i które zaspokaja jego potrzeby; |
|
Siedlisko roślin, siedlisko zwierząt lub siedlisko grzybów | obszar występowania roślin, zwierząt lub grzybów w ciągu całego życia lub dowolnym stadium ich rozwoju; |
| Sozologia | nauka zajmująca się problemami ochrony środowiska, przyczynami i skutkami niekorzystnych zmian w przyrodzie oraz sposobami zapobiegania im i łagodzenia ich skutków; |
| Sukcesja | wieloletnie, kierunkowe przemiany ekosystemów, w wyniku których powstaje na danym obszarze inny ekosystem; |
| Środowisko przyrodnicze | – krajobraz wraz z tworami przyrody nieożywionej oraz naturalnymi i przekształconymi siedliskami przyrodniczymi z występującymi na nich roślinami, zwierzętami i grzybami; |
Środowisko nadmorskie i wody powierzchniowe
| Abrazja | niszczenie brzegów morskich przez fale i prądy morskie; |
| Dorzecze | obszar, z którego wszystkie wody spływają do rzeki głównej oraz jej dopływów; |
| Dział wód | linia oddzielająca dorzecza dwóch rzek; |
| Estuarium | dolina rzeczna w strefie ujścia do morza; woda rzeki charakteryzuje się wzrostem zasolenia; |
| Eutrofizacja | wzbogacenie środowiska wodnego w składniki pokarmowe na skutek procesów naturalnych lub antropogenicznych; |
| Klif (faleza) | urwisty brzeg morza lub jeziora powstały na skutek abrazji; |
| Meander (zakola) | wężowate zakręty koryta rzeki o niewielkim spadku, spowodowane erozją (meander tworzą dwa zakola: prawe i lewe); |
| Mierzeja | rodzaj półwyspu zamykający częściowo zatokę morską; |
| Starorzecze | dawne koryto rzeki powstałe z zakola odciętego od głównego biegu rzeki; |
| Wydma | wzniesienie z piasku usypane przez wiatr; |
Rzeźba krajobrazu
| Gołoborza | rumowiska skalne powstałe na skutek niszczącej działalności wody i wiatru; |
| Grań | stromy, ostry, skalisty grzbiet górski; |
| Kras | zjawisko rozpuszczania skał wapiennych przez wodę; |
| Lądolód | gruba warstwa lodu pokrywająca pewien obszar Ziemi; w epoce lodowcowej lądolód występował na terenie Polski, a obecnie zajmuje Antarktydę i Grenlandię; |
| Morena | materiał skalny składający się z piasku, gliny, żwiru, głazów transportowany i osadzany przez lodowiec; |
| Morena czołowa | podłużny pas wzniesień utworzony przez czoło lądolodu; |
| Morena denna | gruba warstwa gliny wymieszanej z piaskiem i żwirem naniesiona przez lądolód; |
| Pradolina | szeroka dolina utworzona wzdłuż czoła lądolodu, którą płynęły wody z topniejącego lodowca i wody rzek płynących z południa; wody te płynęły na zachód; |
| Regiel | porośnięte lasem strome partie gór; |
| Rynny | podłużne zagłębienia utworzone przez potężne strumienie płynące pod lądolodem; |
| Sandr | płaskie pola piasku i żwiru naniesione przez wodę przed czoło lądolodu; |
| Stalagmit | naciek skalny na dnie jaskini; |
| Stalagnaty | kolumny powstałe z połączenia stalaktytów ze stalagmitami; |
| Stalaktyt | skalny sopel wiszący na stropie jaskini; |
| Turnia | skalista góra o stromych ścianach i ostrym wierzchołku lub najwyższe piętro roślinności górskiej; |
| Wysoczyzna | rozległy, wyrównany obszar wznoszący się ponad dno doliny rzecznej, utworzony z osadów polodowcowych (glin, piasków itp.); |
| Wywierzysko | miejsce, w którym spod ziemi wypływa woda na terenach krasowych; źródła, które dają początek rzekom; |
| Żleb | wgłębienie w stoku górskim powstałe na skutek wyżłobienia skały przez spływającą wodę i osuwające się drobne skały; |
Obszary bagienne
| Bagno | obszar o nieprzepuszczalnym podłożu skalnym, którego powierzchniowa warstwa nasycona jest wodą; |
| Borowina (humolit) | torf nieodwodniony, zawierający kwasy humusowe, związki bitumiczne, żywiczne, fitohormony, substancje obniżające ciśnienie krwi i inne; |
| Młaka | miejsce podmokle, związane z lokalnym wysiękiem wód gruntowych, zwykle miejsce źródliskowe; |
| Mokradło (moczary) | środowisko uwodnione, o płytkim poziomie wody gruntowej (powyżej 1m), z dużą ilością związków organicznych oraz roślinnością higrofilną; |
| Mszar | miejsce podmokle, zabagnione porośnięte mchami, karłowatymi drzewami i krzewinkami, często występuje tu rosiczka; |
| Pło | kożuch z żywych lub częściowo obumarłych roślin, pływających po powierzchni wody na niektórych zarastających jeziorach; |
| Torf | skała powstała w wyniku powolnego częściowego beztlenowego rozkładu roślinności bagiennej; |
| Torfowisko | obszar, na którym powstaje torf, stale wilgotny porośnięty roślinnością bagienną i łąkowo bagienną; |
| Torfowisko niskie | zawiera dużo soli mineralnych i próchnicy, powstaje w wyniku zarastania przez roślinność obniżeń terenowych, w których występuje znaczna ilość wód gruntowych; |
| Torfowisko wysokie (mszarne) | powstaje w zagłębieniach terenowych, bezodpływowych, gdzie źródłem wilgoci są wody opadowe, ma charakter kwaśny i specyficzną roślinność; |
Typy jezior ze względu na produktywność
| Jezioro dystroficzne | jezioro o wodach ubogich w tlen i mineralne składniki pokarmowe, zakwaszonych, zmętnionych, żółto-brunatnych, ze skąpym życiem organicznym spowodowanym dużą zawartością związków próchnicznych (humusowych); |
| Jezioro eutroficzne | woda zawiera dużo pierwiastków biogennych, o małej przezroczystości, występują częste zakwity wody; |
| Jezioro lobeliowe | jezioro o małej twardości wody i niskiej zawartości związków mineralnych, o odczynie kwaśnym, przezroczyste, bardzo wrażliwe na zanieczyszczenia, nazwa jeziora pochodzi od zimozielonej rośliny wodnej:
|
| Jezioro oligotroficzne | woda zawiera małe stężenie pierwiastków biogennych (azotu i fosforu),duża przezroczystość, dużo tlenu przy dnie, brak zakwitów wody; |
Typy ekologiczne roślin
| Gatunki borealne | gatunki roślin, których naturalnym siedliskiem są północne rejony Europy, Azji i Ameryki Północnej; |
| Higrofity (wilgociolubne) | rośliny środowisk wilgotnych, źle znoszące niedobory wody, np. paprocie, mchy, kaczeniec, zawilec; |
| Hydrofity (wodne) | rośliny wodne, całkowicie lub częściowo zanurzone, np. rzęsa wodna, grążel żółty, wywłócznik, grzybień biały, rogatek, moczarka kanadyjska; |
| Kwasolubne | rośliny gleb kwaśnych ubogich w związki wapnia, np. wrzos, mech torfowiec, borówki; |
| Słonorośla (halofity) | rośliny rosnące na glebach o podwyższonej zawartości soli, głównie nad morzem (np. soliród zielny), słonymi jeziorami oraz w suchym klimacie; |
| Suchorośla ( kserofity) | rośliny przystosowane do życia w środowiskach suchych i nasłonecznionych, nie magazynują wody w organach, ale maja dobrze rozwinięty system korzeniowy i liście skórzaste, drobne, o grubej skórce pokrytej kutyną ograniczające parowanie (np. mikołajek nadmorski, macierzanka, tamaryszek, wrzos); |
| Sukulenty (gruboszowate) | rośliny przystosowane do życia w warunkach pustynnych i półpustynnych; w celu przetrwania suszy gromadzą w grubych liściach lub łodygach wodę, np. kaktusy , rojniki., rozchodniki, wilczomlecze, aloesy; |
| Zasadolubne, wapieniolubne | rośliny rosnące na glebach o dużej zawartości związków wapnia, np. dębik ośmiopłatkowy, szarotka alpejska; |
Typy lasów w Polsce
| Bór | las iglasty, w którym dominuje sosna (bór sosnowy), świerk (bór świerkowy), rosnący na glebach mało żyznych, bielicowych, kwaśnych; |
| Buczyna | las liściasty typowy dla niższych partii gór, wyżyn i Pomorza, w którym dominuje buk; |
| Grąd | las liściasty obszarów nizinnych, w którym dominuje grab, spotyka się tez dęby, klony, lipy, wiązy, czasem buka lub świerka; |
| Łęg | las liściasty okresowo zalewany wodą, w którym dominuje olsza, jesion, występuje też wiąz, grab, jawor; |
| Ols | las liściasty, którego dno może pokrywać woda, a dominującym drzewem jest olsza czarna, rośnie tez jesion, brzoza; |
Literatura:
1. Podreczny leksykon ekologii wód - Juliusz C. Chojnacki2. Tablice przyrodnicze - R.Czubaj, K.Janiec
3. Tajemnice przyrody - podręczniki dla klasy 4, 5 - wyd, Nowa Era
4. Internet wikipedia
